Trigonométrie et fonctions réelles
Cercle trigonométrique, équations en \(\cos/\sin/\tan\), formules d'addition et de duplication, puis les propriétés générales des fonctions réelles : domaine, parité, périodicité, bornes, monotonie.
1. Résumé de cours détaillé
1.1 Cercle trigonométrique & valeurs usuelles
| \(x\) | \(0\) | \(\tfrac\pi6\) | \(\tfrac\pi4\) | \(\tfrac\pi3\) | \(\tfrac\pi2\) |
|---|---|---|---|---|---|
| \(\cos x\) | \(1\) | \(\tfrac{\sqrt3}2\) | \(\tfrac{\sqrt2}2\) | \(\tfrac12\) | \(0\) |
| \(\sin x\) | \(0\) | \(\tfrac12\) | \(\tfrac{\sqrt2}2\) | \(\tfrac{\sqrt3}2\) | \(1\) |
| \(\tan x\) | \(0\) | \(\tfrac1{\sqrt3}\) | \(1\) | \(\sqrt3\) | ND |
1.2 Équations trigonométriques
1.3 Formules d'addition, duplication, linéarisation
1.4 Fonctions réelles : propriétés
2. Exercices d'entraînement (créés) avec corrections
On met sous forme \(R\cos(x+\varphi)\). Ici \(R=\sqrt{1^2+(\sqrt3)^2}=2\) :
\[ \cos x-\sqrt3\sin x=2\Big(\tfrac12\cos x-\tfrac{\sqrt3}2\sin x\Big)=2\big(\cos\tfrac\pi3\cos x-\sin\tfrac\pi3\sin x\big)=2\cos\!\Big(x+\tfrac\pi3\Big). \]L'équation devient \(\cos\!\big(x+\tfrac\pi3\big)=\tfrac12=\cos\tfrac\pi3\), donc \(x+\tfrac\pi3\equiv\pm\tfrac\pi3\,[2\pi]\).
On écrit \(3x=2x+x\) et on applique addition puis duplication :
\[ \cos(3x)=\cos(2x)\cos x-\sin(2x)\sin x=(2\cos^2x-1)\cos x-(2\sin x\cos x)\sin x. \] \[ =2\cos^3x-\cos x-2\cos x\sin^2x=2\cos^3x-\cos x-2\cos x(1-\cos^2x). \]Domaine.
Il faut \(\dfrac{1+x}{1-x}>0\), soit (tableau de signes) \(-1 Parité. Pour \(x\in\,]-1,1[\) : \(f(-x)=\ln\dfrac{1-x}{1+x}=\ln\Big(\dfrac{1+x}{1-x}\Big)^{-1}=-\ln\dfrac{1+x}{1-x}=-f(x)\).
3. Correction intégrale du TD n°6 — Trigonométrie & Fonctions réelles
Feuille sans corrigé officiel : les 12 exercices sont résolus intégralement, chaque sous-question traitée.
Partie 1 — (In)équations trigonométriques
(a) \(\cos x=-1\)
\(x=\pi+2k\pi,\ k\in\mathbb Z\)
(b) \(\sin x=\tfrac12=\sin\tfrac\pi6\)
\(x=\tfrac\pi6+2k\pi\) ou \(x=\tfrac{5\pi}6+2k\pi\)
(c) \(\tan x=\sqrt3=\tan\tfrac\pi3\)
\(x=\tfrac\pi3+k\pi\)
(d) \(\sin(3x)=1\)
\(3x=\tfrac\pi2+2k\pi\).
\(x=\tfrac\pi6+\tfrac{2k\pi}3\)
(e) \(\sin x\cos x=\tfrac12\)
\(\tfrac12\sin(2x)=\tfrac12\Rightarrow\sin(2x)=1\Rightarrow 2x=\tfrac\pi2+2k\pi\).
\(x=\tfrac\pi4+k\pi\)
(f) \(\tan x=2\sin x\)
\(\dfrac{\sin x}{\cos x}=2\sin x\Rightarrow\sin x\Big(\dfrac1{\cos x}-2\Big)=0\Rightarrow\sin x=0\) ou \(\cos x=\tfrac12\).
\(x=k\pi\) ou \(x=\pm\tfrac\pi3+2k\pi\)
(g) \(\tan(2x)=\tan\!\big(\tfrac\pi4+x\big)\)
\(2x\equiv\tfrac\pi4+x\,[\pi]\Rightarrow x\equiv\tfrac\pi4\,[\pi]\). Mais alors \(2x=\tfrac\pi2+2k\pi\), où \(\tan(2x)\) n'est pas défini : ces valeurs sont exclues.
\(S=\varnothing\) (aucune solution : le seul candidat annule \(\cos(2x)\)).
(h) \(\cos(3x)=\sin x\)
\(\sin x=\cos\!\big(\tfrac\pi2-x\big)\), donc \(3x\equiv\tfrac\pi2-x\,[2\pi]\) ou \(3x\equiv-(\tfrac\pi2-x)\,[2\pi]\).
\(x=\tfrac\pi8+\tfrac{k\pi}2\) ou \(x=-\tfrac\pi4+k\pi\)
(i) \(\cos\!\big(\tfrac x3\big)=\sin\!\big(2x-\tfrac\pi3\big)\)
\(\sin(2x-\tfrac\pi3)=\cos\!\big(\tfrac{5\pi}6-2x\big)\), d'où \(\tfrac x3\equiv\tfrac{5\pi}6-2x\,[2\pi]\) ou \(\tfrac x3\equiv-(\tfrac{5\pi}6-2x)\,[2\pi]\).
\(x=\tfrac{5\pi}{14}+\tfrac{6k\pi}7\) ou \(x=\tfrac\pi2+\tfrac{6k\pi}5\)
(a) \(\cos x\geqslant\tfrac12\)
\(\cos x\geqslant\tfrac12\) autour de \(0\), entre \(-\tfrac\pi3\) et \(\tfrac\pi3\).
Sur \([0,2\pi[\) : \([0,\tfrac\pi3]\cup[\tfrac{5\pi}3,2\pi[\) ; sur \(]-\pi,\pi]\) : \([-\tfrac\pi3,\tfrac\pi3]\)
(b) \(\sin(2x)\geqslant\tfrac12\)
\(\sin(2x)\geqslant\tfrac12\Rightarrow 2x\in[\tfrac\pi6+2k\pi,\tfrac{5\pi}6+2k\pi]\Rightarrow x\in[\tfrac\pi{12}+k\pi,\tfrac{5\pi}{12}+k\pi]\).
Sur \([0,2\pi[\) : \([\tfrac\pi{12},\tfrac{5\pi}{12}]\cup[\tfrac{13\pi}{12},\tfrac{17\pi}{12}]\) ; sur \(]-\pi,\pi]\) : \([-\tfrac{11\pi}{12},-\tfrac{7\pi}{12}]\cup[\tfrac\pi{12},\tfrac{5\pi}{12}]\)
(c) \(\tan x\leqslant 1\)
Sur chaque branche \(]{-\tfrac\pi2}+k\pi,\tfrac\pi2+k\pi[\), \(\tan\) croît et vaut \(1\) en \(\tfrac\pi4+k\pi\).
Sur \([0,2\pi[\) : \([0,\tfrac\pi4]\cup\,]\tfrac\pi2,\tfrac{5\pi}4]\cup\,]\tfrac{3\pi}2,2\pi[\) ; sur \(]-\pi,\pi]\) : \(]-\pi,-\tfrac{3\pi}4]\cup\,]-\tfrac\pi2,\tfrac\pi4]\cup\,]\tfrac\pi2,\pi]\)
Partie 2 — Formules d'addition
(a) \(\cos(x-\pi)=-\cos x\)
\(\tfrac45\)
(b) \(\cos(-\pi-x)=\cos(\pi+x)=-\cos x\)
\(\tfrac45\)
(c) \(\cos(-2\pi+x)=\cos x\)
\(-\tfrac45\)
(d) \(\cos(-2\pi-x)=\cos x\)
\(-\tfrac45\)
(e) \(\sin x\)
\(\sin^2x=1-\tfrac{16}{25}=\tfrac9{25}\).
\(\sin x=\pm\tfrac35\) (signe non déterminé)
(f) \(\tan x=\dfrac{\sin x}{\cos x}\)
\(\tan x=\mp\tfrac34\) (\(-\tfrac34\) si \(\sin x=\tfrac35\), \(+\tfrac34\) sinon)
(a) \(\cos\tfrac\pi{12}=\cos\tfrac\pi3\cos\tfrac\pi4+\sin\tfrac\pi3\sin\tfrac\pi4\)
\(=\tfrac12\cdot\tfrac{\sqrt2}2+\tfrac{\sqrt3}2\cdot\tfrac{\sqrt2}2\).
\(\cos\tfrac\pi{12}=\dfrac{\sqrt6+\sqrt2}4\)
(b) \(\sin\tfrac\pi{12}=\sin\tfrac\pi3\cos\tfrac\pi4-\cos\tfrac\pi3\sin\tfrac\pi4\)
\(\sin\tfrac\pi{12}=\dfrac{\sqrt6-\sqrt2}4\)
(c) \(\tan\tfrac\pi{12}=\dfrac{\sqrt6-\sqrt2}{\sqrt6+\sqrt2}\)
Après rationalisation \(\times(\sqrt6-\sqrt2)\) :
\(\tan\tfrac\pi{12}=2-\sqrt3\)
(a) \(\cos x=\dfrac{1-t^2}{1+t^2}\)
\(\cos x=\cos^2\tfrac x2-\sin^2\tfrac x2=\dfrac{\cos^2\tfrac x2-\sin^2\tfrac x2}{\cos^2\tfrac x2+\sin^2\tfrac x2}=\dfrac{1-\tan^2\tfrac x2}{1+\tan^2\tfrac x2}\).
\(\cos x=\dfrac{1-t^2}{1+t^2}\)
(b) \(\sin x=\dfrac{2t}{1+t^2}\)
\(\sin x=2\sin\tfrac x2\cos\tfrac x2=\dfrac{2\sin\tfrac x2\cos\tfrac x2}{\cos^2\tfrac x2+\sin^2\tfrac x2}=\dfrac{2\tan\tfrac x2}{1+\tan^2\tfrac x2}\).
\(\sin x=\dfrac{2t}{1+t^2}\)
(c) \(\tan x=\dfrac{2t}{1-t^2}\)
\(\tan x=\dfrac{\sin x}{\cos x}=\dfrac{2t/(1+t^2)}{(1-t^2)/(1+t^2)}\).
\(\tan x=\dfrac{2t}{1-t^2}\)
Partie 3 — Propriétés des fonctions réelles
(a) \(f_1=\sqrt{1-x^2}\)
\(1-x^2\geqslant0\).
\(D=[-1,1]\)
(b) \(f_2=\sqrt{5x-x^2-6}\)
\(-x^2+5x-6\geqslant0\Leftrightarrow(x-2)(x-3)\leqslant0\).
\(D=[2,3]\)
(c) \(f_3=e^{\sqrt{x^2+x+1}}\)
\(x^2+x+1>0\) partout (\(\Delta<0\)).
\(D=\mathbb R\)
(d) \(f_4=\dfrac{x}{\sqrt{2-x}}\)
\(2-x>0\) (au dénominateur).
\(D=\,]-\infty,2[\)
(e) \(f_5=\dfrac{x}{x^2-3x+2}\)
\((x-1)(x-2)\neq0\).
\(D=\mathbb R\setminus\{1,2\}\)
(f) \(f_6=\dfrac1{\cos(2x)}\)
\(\cos(2x)\neq0\Rightarrow 2x\neq\tfrac\pi2+k\pi\).
\(D=\mathbb R\setminus\{\tfrac\pi4+\tfrac{k\pi}2\mid k\in\mathbb Z\}\)
(g) \(f_7=\ln(\sqrt{2x^2-2}-x)\)
\(2x^2-2\geqslant0\) (\(|x|\geqslant1\)) et \(\sqrt{2x^2-2}>x\). Si \(x\leqslant-1\) : toujours vrai ; si \(x\geqslant1\) : carré \(\Rightarrow x^2>2\Rightarrow x>\sqrt2\).
\(D=\,]-\infty,-1]\cup\,]\sqrt2,+\infty[\)
(h) \(f_8=\ln(3-x)+\dfrac{\sqrt{x-1}}{x-2}\)
\(3-x>0\), \(x-1\geqslant0\), \(x\neq2\).
\(D=[1,2[\cup\,]2,3[\)
(i) \(f_9=\sin\!\Big(\ln\dfrac{e^{2x}-1}{e^{2x}+3}\Big)\)
\(\dfrac{e^{2x}-1}{e^{2x}+3}>0\Rightarrow e^{2x}>1\Rightarrow x>0\).
\(D=\,]0,+\infty[\)
(a) \(f_1(x)=e^x-e^{-x}\)
\(f_1(-x)=e^{-x}-e^x=-f_1(x)\).
Impaire (c'est \(2\sinh x\)).
(b) \(f_2(x)=\dfrac{e^{2x}-1}{e^{2x}+1}\)
\(f_2(-x)=\dfrac{e^{-2x}-1}{e^{-2x}+1}=\dfrac{1-e^{2x}}{1+e^{2x}}=-f_2(x)\) (\(\times e^{2x}\)).
Impaire (c'est \(\tanh x\)).
(c) \(f_3(x)=\dfrac{e^x}{(e^x+1)^2}\)
\(f_3(-x)=\dfrac{e^{-x}}{(e^{-x}+1)^2}=\dfrac{e^x}{(1+e^x)^2}=f_3(x)\) (\(\times e^{2x}\)).
Paire.
(a) \(f_1(x)=\sin x\cos^2x\)
\(f_1(x+\pi)=(-\sin x)(\cos x)^2=-f_1(x)\), donc \(\pi\) n'est pas période, mais \(f_1(x+2\pi)=f_1(x)\).
Période fondamentale \(2\pi\).
(b) \(f_2(x)=\tan(3x)\)
\(\tan\) a pour période \(\pi\), donc \(\tan(3x)\) a pour période \(\tfrac\pi3\).
Période fondamentale \(\tfrac\pi3\).
(c) \(f_3(x)=x-\lfloor x\rfloor\)
\(f_3(x+1)=x+1-(\lfloor x\rfloor+1)=f_3(x)\).
Période fondamentale \(1\) (partie fractionnaire).
(a) Parité
- Si \(f\) est paire : \((g\circ f)(-x)=g(f(-x))=g(f(x))=(g\circ f)(x)\) → \(g\circ f\) paire (quelle que soit \(g\)).
- Si \(f\) est impaire et \(g\) paire : \(g(f(-x))=g(-f(x))=g(f(x))\) → \(g\circ f\) paire.
- Si \(f\) et \(g\) sont toutes deux impaires : \(g(-f(x))=-g(f(x))\) → \(g\circ f\) impaire.
(b) Périodicité
Si \(f\) est \(T\)-périodique : \((g\circ f)(x+T)=g(f(x+T))=g(f(x))=(g\circ f)(x)\).
(a) Majorées ? Minorées ?
\(f\) : pour \(x<2\), \(x^2\to+\infty\) quand \(x\to-\infty\) : non majorée. Et \(f\geqslant0\) : minorée (par \(0\)).
\(g\) : pour \(x\leqslant1\), \(2+\sqrt{1-x}\to+\infty\) quand \(x\to-\infty\) : non majorée. Sur \(x>1\), \(g\in\,]1,2[\) ; sur \(x\leqslant1\), \(g\geqslant2\) : donc \(g>1\), minorée (borne inf \(1\), non atteinte).
(b) \(f\) a-t-elle un extremum global en \(2\) ?
\(f(2)=4\). Mais \(f(-3)=9>4\) (pas un max) et \(f(0)=0<4\) (pas un min).
(c) \(g\) a-t-elle un extremum global en \(1\) ?
\(g(1)=2\). À gauche (\(x<1\)) : \(g>2\) ; à droite (\(x>1\)) : \(g<2\). C'est un point de saut.
(a) Définition
\(f\) croissante : \(\forall(a,b)\in\mathbb R^2,\ a\leqslant b\Rightarrow f(a)\leqslant f(b)\).
(b) \(f+g\) croissante
\(a\leqslant b\Rightarrow f(a)\leqslant f(b)\) et \(g(a)\leqslant g(b)\) ; en additionnant, \((f+g)(a)\leqslant(f+g)(b)\).
(c) \(f,g\) positives
\(a\leqslant b\) : \(0\leqslant f(a)\leqslant f(b)\), \(0\leqslant g(a)\leqslant g(b)\). Alors \(f(a)g(a)\leqslant f(b)g(a)\leqslant f(b)g(b)\).
(d) \(f,g\) négatives
\(a\leqslant b\) : \(f(a)\leqslant f(b)\leqslant0\) donc \(|f(a)|\geqslant|f(b)|\) (idem \(g\)). Les produits sont positifs et \(|f(a)g(a)|\geqslant|f(b)g(b)|\), donc \(f(a)g(a)\geqslant f(b)g(b)\).
Soit \(f\) croissante (le cas décroissant est analogue) et \(T\)-périodique (\(T>0\)). Soient \(x
Or \(x
Chapitre 6 du cours M01 (S1). Sources : Chap_6.pdf (cours magistral) et TD06 — Trigonométrie & Fonctions réelles. Corrigé rédigé intégralement (pas de corrigé officiel fourni).
📂 Documents donnés
Tous les documents originaux liés à ce chapitre (cours magistral, TD, corrigés…). Cliquez pour ouvrir le PDF.
Cours (CM)
Les documents sont inclus dans ce dossier (sous-dossier documents\) — le paquet est autonome et partageable tel quel.